» PAMIĘĆ PRACY / Droga przemysłowa 13 / Pokaż Twoje rany
PAMIĘĆ PRACY / Droga przemysłowa 13 / Pokaż Twoje rany
Świat, jaki znamy, zginie w ogniach przemysłu – wieszczył Tolkien. Na jego oczach rewolucja przemysłowa w Anglii zmieniała cały społeczny i naturalny porządek, a mimo to Tolkien utopijnie wierzył w mesjanistyczny gest, który miałby przywrócić to, co utracone. Nic się nie stało, „promiyń z Saturna nie dupnął”, jak pisał ostatnio Szczepan Twardoch. Świat, jaki znał Tolkien, rzeczywiście przestał istnieć, kiedy do Surhole wjechał ciężki sprzęt, zbudowano kopalniane szyby, a dym z kominów zasnuł niebo ciemniej niż atlantycki niż.
Świata, w którym ja dorastałem, również nie ma. Żyję na industrialnym cmentarzysku, w (mimo wszystko oczekiwanej) żałobie po Hajdukach, Azotach, Rozbarku, Hucie Kościuszko. Dom zbudowałem nie na skale, a nad nieczynnym wyrobiskiem. Nikt tam już na dole nie fedruje, ale ziemia drży. Ziemia się pręży i rozpręża. Ziemia pamięta.
Oto, co i nam pozostało. Pamięć pracy. Powidok etosu. Zalane sztolnie i zalani bezrobotni. Hałdy, hale poprodukcyjne, wieże ciśnień, kominy po cegielniach, zapadający się od lat Bytom. Rdza, żużel, garby na jezdni, warstwa pyłu tuż pod humusem, która odmierza kolejny wiek „antropocenu”. Z drugiej strony miasta, które dopiero teraz wkraczają w intensywną falę modernizacji. Istnieje pokusa, żeby zaprzeczyć przeszłości, wymazać ją z pamięci i urbanistycznych szlaków (casus katowickiego dworca PKP). Można też przywrócić jej należny jej status i wpisać w nowy architektoniczny i kulturowy porządek.
Stephan Stroux przywiózł swoją instalację z Zollverein do walcowni Huty Cynku w Szopienicach. „Pamięć pracy” zyskała tu nie tylko polskich artystów, takich jak Wilhelm Sasnal, Sławomir Rumiak czy Arkadiusz Gola oraz dwie hale śniące w półcieniu i zapachu smarów swój sen o wielkości, ale i nowe konteksty: religijny i etyczny. Myślę tu o takim znaczeniu etyki pracy, jakie nadał jej kiedyś ks. Józef Tischner. Etyka jako relacja, wartość człowieka jako członka wspólnoty, moment przezwyciężenia wyobcowania człowieka względem pracy. Praca jest dla człowieka. W sytuacji odwrotnej dochodzimy do punktu, w którym praca staje się absolutem i etyka pracy zmienia się w religię pracy. A życie – dodaje Zygmunt Bauman – nadaje się na przemiał.
To napięcie pomiędzy wartością pracy a jej dehumanizacją widać w sposób szczególny między 13 stacjami drogi przemysłowej. Z jednej strony mamy dawny etos w pracach Grupy Janowskiej, na czarno-białych fotografiach z Zagłębia Ruhry (instalacja „Pomiędzy węglem a stalą”, które są wymowną ilustracją Baumanowskiej różnicy między rolnictwem będącym „zwracaniem tego, co człowiek zabiera ziemi”, a górnictwem jako eksploatacją i destrukcją), a także na zdjęciach Thomasa Vossbecka. Z drugiej strony są: film Sasnala zrealizowany w 2004 roku w Kopalni Centrum – surowy, bezlitosny dokument o ludzkim wyobcowaniu i automatyzacji pracy, fotorequiem Piotra Wójcika dla bytomskiego Karbia, film Rumiaka „Od industrii do galerii handlowej”, instalacja „Kopce z cynku”, z których dobywają się jakieś głosy (nagrane historie pracowników huty), stłumione, nieczytelne, zagłuszone warstwą ziemi i hałasem „życia na powierzchni”. Tak zresztą staram się odczytywać przesłanie „Wejdź w głąb ziemi”. Tylko tutaj, w tym regionie „w głąb ziemi” oznacza „w głąb siebie”.

